Żeby założyć własny ogród ziołowy, najpierw wybierz słoneczne, zaciszne miejsce, przygotuj lekką, przepuszczalną i żyzną ziemię o odczynie zbliżonym do obojętnego, a potem posadź wybrane zioła – najlepiej po 15 maja, gdy nie grożą już przymrozki. Wszystko zaczyna się od dobrego planu, niezależnie od tego, czy masz duży ogród za domem, czy tylko nasłoneczniony parapet w kuchni. Najważniejsze jest, aby zioła miały minimum sześć godzin słońca dziennie i były regularnie doglądane: odchwaszczanie, umiarkowane podlewanie i częste przycinanie pędów. To sprzyja rozkrzewianiu się roślin i wytwarzaniu pachnących olejków eterycznych.
Własny kącik ziołowy to praktyczna pomoc dla osób lubiących zdrową kuchnię, ale też sposób na odpoczynek i kontakt z naturą. Uprawa ziół nie wymaga dużego doświadczenia ani wielkich wydatków, a przyjemność z zerwania świeżej bazylii do sałatki czy zaparzenia domowej mięty jest ogromna. Wystarczy trochę chęci i kilka prostych narzędzi, aby część ogrodu lub balkonu zmienić w pachnący, zielony zakątek.
Czym jest ogród ziołowy i dlaczego warto go założyć?
Korzyści z uprawy świeżych ziół w ogrodzie
Ogród ziołowy to inwestycja w zdrowie i lepszy smak domowych dań. Świeże zioła są bogate w witaminy, minerały i olejki eteryczne, których brakuje w wielu gotowych, suszonych przyprawach. Gdy uprawiamy je sami, mamy pełną kontrolę nad tym, czym są nawożone i czym są pryskane. Dzięki temu możemy mieć pewność, że są wolne od niechcianych środków chemicznych i pestycydów. To ekologiczne podejście ma dziś szczególne znaczenie.
Dochodzi do tego oszczędność pieniędzy. Zamiast kupować szybko więdnące pęczki w plastiku, mamy świeże zioła przez cały sezon pod ręką. Wiele gatunków ma też walory ozdobne i zapachowe. Lawenda czy kwitnąca szałwia ładnie wyglądają, pięknie pachną, przyciągają pszczoły i inne zapylacze, a przy tym mogą odstraszać komary. Ogród ziołowy staje się więc miejscem, które jednocześnie urozmaica posiłki i upiększa otoczenie.
Zielnik a ogród ziołowy – podobieństwa i różnice
Choć określenia „zielnik” i „ogród ziołowy” często stosuje się zamiennie, mogą oznaczać coś trochę innego. Zielnik to zwykle mniejszy zbiór roślin, często w doniczkach na parapecie kuchennym lub w niewielkiej skrzynce na balkonie. Najważniejsza jest tu wygoda w gotowaniu i szybki dostęp do kilku podstawowych ziół. To dobre rozwiązanie dla osób, które mają mało miejsca, ale chcą mieć pod ręką np. bazylię, szczypiorek czy natkę pietruszki.
Ogród ziołowy to zazwyczaj większa, przemyślana część ogrodu w gruncie. Może przyjąć formę ozdobnych kwater ze ścieżkami żwirowymi, ziołowej spirali lub fragmentu warzywnika. W takim ogrodzie łatwiej jest uprawiać rośliny wieloletnie, które po kilku latach tworzą duże kępy, np. lubczyk czy rozmaryn. W obu przypadkach chodzi o to samo: mieć stały dostęp do świeżych, aromatycznych ziół o działaniu przyprawowym i leczniczym.
Jak zaplanować własny ogród ziołowy?
Wybór najlepszego miejsca
Powodzenie uprawy ziół w dużej mierze zależy od miejsca, w którym je posadzimy. Większość popularnych ziół, zwłaszcza pochodzących z rejonu Morza Śródziemnego, lubi słońce. Stanowisko powinno być nasłonecznione co najmniej 6 godzin dziennie, ciepłe i osłonięte przed silnym wiatrem, który może łamać wyższe rośliny. Dobrym pomysłem jest założenie ogródka ziołowego blisko kuchni, tarasu lub letniej kuchni, żeby wyjście po świeże listki w trakcie gotowania nie było uciążliwe.
Nie sadzimy ziół tuż przy ruchliwych drogach ani tam, gdzie często używa się środków chemicznych. Zioła mają być przede wszystkim bezpieczne do jedzenia. Jeśli mamy tylko zacieniony kąt, też da się coś zrobić – mięta, czosnek niedźwiedzi czy estragon poradzą sobie w półcieniu. Trzeba jednak pamiętać: im więcej słońca, tym mocniejszy smak i zapach roślin.
Ogród ziołowy w gruncie czy w doniczkach?
Forma uprawy zależy od ilości miejsca i naszych upodobań. Zioła w gruncie mają więcej przestrzeni na rozwój korzeni, przez co lepiej rosną i dają większe plony. Rośliny wieloletnie posadzone w ogrodzie zwykle lepiej zimują i wymagają rzadszego podlewania niż te w donicach. Można dla nich tworzyć ozdobne rabaty z obramowaniem z kamieni czy drewna, co doda ogrodowi sielskiego lub angielskiego charakteru.
Uprawa w donicach i pojemnikach daje za to większą swobodę. To świetne rozwiązanie na balkon, taras, a nawet kuchenny blat. Doniczki można przestawiać, szukając lepszej ekspozycji na słońce albo osłony przed ulewą. Zimą naczynia z wrażliwszymi gatunkami, jak rozmaryn, łatwo przenieść do domu. Wadą jest konieczność częstszego podlewania, bo ziemia w pojemnikach szybko wysycha. Można też wykorzystać stare puszki, kubki czy drewniane skrzynki – taki „zielnik z recyklingu” ma swój urok.
Układ i kompozycja ziół
Dobrze zaplanowany ogród ziołowy powinien być wygodny w użytkowaniu i ładny. Dobrym rozwiązaniem jest podział na kwatery szerokie na około 100-120 cm, tak aby dało się sięgnąć do każdej rośliny bez wchodzenia na rabatę. Rozmieszczając zioła, sadzimy wyższe okazy (np. lubczyk, arcydzięgiel) w środku lub z tyłu, a niższe i płożące (np. macierzanka, tymianek) przy brzegu. W ten sposób wszystkie rośliny będą miały dostęp do światła.
Ciekawą opcją jest ziołowa spirala – rodzaj podwyższonej rabaty, po której ziemia stopniowo opada. Na górze umieszcza się rośliny lubiące sucho i słonecznie, a u podstawy te, które wolą wilgoć. Dobrym pomysłem jest grupowanie ziół o podobnych wymaganiach glebowych i podobnej trwałości. Rośliny jednoroczne warto sadzić osobno od bylin, co ułatwia co roku przygotowanie ziemi pod nowe wysiewy. Cały układ mogą uzupełniać ścieżki ze żwiru, cegieł lub kamieni, dzięki którym po deszczu nie będziemy deptać po błocie.
Jakie zioła warto wybrać do uprawy?
Najpopularniejsze gatunki ziół
Na początek najlepiej postawić na dobrze znane zioła, które często stosujemy w kuchni. Najczęściej wybierana jest bazylia, niezastąpiona w kuchni włoskiej, choć trochę wymagająca – lubi ciepło. Bardzo popularna jest też mięta pieprzowa, niezwykle łatwa w uprawie (choć szybko się rozrasta), idealna do napojów i deserów. W polskim ogrodzie warto mieć także pietruszkę, koper i szczypiorek, które pasują do wielu potraw.
Miłośnicy intensywnego zapachu powinni wybrać rozmaryn, tymianek i oregano. Dobrze znoszą krótkie okresy suszy i świetnie smakują w daniach pieczonych i duszonych. Do zup i sosów doskonale nadaje się lubczyk, często porównywany do przyprawy maggi. Te zioła są łatwe w uprawie, dają sporo plonów przez większą część roku i dobrze sprawdzą się nawet u początkujących.
Mniej znane, ale wartościowe zioła
Gdy mamy już podstawowy zestaw, można dodać do ogrodu mniej typowe gatunki. Coraz bardziej popularny jest czosnek niedźwiedzi – jego liście o lekkim czosnkowym smaku pojawiają się już wczesną wiosną. Warto też posadzić kolendrę, niezbędną w kuchni azjatyckiej i meksykańskiej, oraz cząber ogrodowy, który poprawia trawienie dań z fasolą i innymi roślinami strączkowymi.
Inną ciekawą rośliną jest arcydzięgiel litwor o okazałym pokroju i szerokim zastosowaniu w ziołolecznictwie oraz hyzop lekarski, który przyciąga pszczoły swoimi niebieskimi kwiatami. Jeśli chcemy ożywić rabaty kolorami, możemy dodać pysznogłówkę o oryginalnych kwiatach czy nagietek lekarski. Takie zioła nie tylko urozmaicą kuchnię, ale też zwiększą różnorodność roślin w ogrodzie.
Dobór ziół do warunków polskich ogrodów
Polski klimat sprawia, że część roślin dobrze zimuje w gruncie, a część trzeba odnawiać co roku. Do mrozoodpornych bylin należą m.in. lubczyk, mięta, melisa, szałwia, tymianek i lawenda. Posadzone raz, zwykle pozostaną na rabacie przez kilka lat. Niektóre, jak rozmaryn, w chłodniejszych regionach mogą wymagać zabezpieczenia na zimę lub przeniesienia w chłodne, jasne miejsce.
Bazylia, majeranek czy koper w naszej strefie traktowane są jako rośliny jednoroczne – giną przy mrozach. Sieje się je co roku albo kupuje nowe sadzonki. Przy wyborze gatunków warto dopasować je do rodzaju gleby. W ziemi ciężkiej i mokrej lepiej będzie rosła np. mięta czy czosnek niedźwiedzi. Na lekkich, piaszczystych stanowiskach lepiej czują się zioła śródziemnomorskie. Dobrym pomysłem jest zakup sadzonek u pobliskich ogrodników – takie rośliny są już przyzwyczajone do lokalnego klimatu.
Jak przygotować glebę i stanowisko pod zioła?
Jakie podłoże preferują zioła?
Większość ziół nie ma bardzo wysokich wymagań, ale najlepiej rośnie w glebie lekkiej, przewiewnej, przepuszczalnej i bogatej w próchnicę. Odpowiedni odczyn pH dla większości gatunków mieści się w przedziale 5,5-6,5, czyli od lekko kwaśnego do obojętnego. Zioła źle znoszą ziemię ciężką, gliniastą i stale mokrą, bo grozi to gniciem korzeni. Jeśli w ogrodzie dominuje glina, warto dodać piasek i kompost, żeby ją rozluźnić.
Ziemia powinna być „żywa”, czyli zawierać dużo mikroorganizmów i mieć dobrą strukturę, co ułatwia pobieranie wody i składników pokarmowych. Zbyt piaszczysta gleba także nie jest idealna, bo szybko przesycha i wypłukuje się z minerałów. Można wtedy domieszać trochę gliny albo torfu, by poprawić zatrzymywanie wody. Dobrze przygotowane podłoże to podstawa zdrowego, pachnącego ogródka ziołowego.
Jak użyźnić glebę dla ziół?
Przygotowania najlepiej zacząć jesienią, rok przed planowanym sadzeniem. Najpierw dokładnie odchwaszczamy teren, usuwamy kamienie i przekopujemy ziemię na głębokość szpadla. W tym czasie warto wymieszać ją z dobrze rozłożonym kompostem (ok. 5-6 kg na m²) lub granulowanym obornikiem. Kompost to naturalny nawóz, który poprawia strukturę podłoża i dostarcza roślinom potrzebnych składników bez ryzyka „przekarmienia”.
Gdy gleba jest zbyt kwaśna, jesienią można ją zwapnować. Wiosną, przed sadzeniem, wystarczy spulchnić wierzchnią warstwę i wyrównać ją grabiami. W sezonie zioła można dokarmiać biohumusem, czyli płynnym nawozem wytwarzanym przez dżdżownice kalifornijskie. Jest bezpieczny dla roślin jadalnych i bardzo skuteczny. Lepiej rezygnować z mocnych nawozów mineralnych, które mogą pogorszyć smak i zapach liści.
Znaczenie nasłonecznienia i osłony przed wiatrem
Słońce odpowiada za produkcję olejków eterycznych w ziołach. Gdy światła jest za mało, rośliny słabną, wyciągają się i tracą intensywny aromat. Większość gatunków lubi pełne słońce, choć w upalne dni delikatne zioła mogą skorzystać na lekkim zacienieniu w południe. Ogródek warto rozplanować tak, aby nie był zasłaniany przez wysokie drzewa czy budynki.
Duże znaczenie ma też ochrona przed wiatrem. Mocne podmuchy łamią łodygi np. kopru czy bazylii, a zimą wysuszają rośliny. Dobrym miejscem na zioła jest słoneczna ściana domu lub płotu, która nagrzewa się w dzień i oddaje ciepło wieczorem. Można je również otoczyć niskim żywopłotem. Taki mały „mikroklimat” szczególnie sprzyja ziołom ciepłolubnym.
Sadzić zioła z nasion, sadzonek czy rozsad?
Kiedy i jak siać nasiona ziół?
Siew z nasion to najtańszy sposób zakładania ogrodu i świetna okazja, żeby obserwować, jak roślina rośnie od samego początku. Zioła jednoroczne, takie jak koper, kolendra czy ogórecznik, można siać wprost do gruntu, gdy ziemia się ociepli (najczęściej w kwietniu lub maju). Nasiona roślin dwuletnich, np. kminku, sieje się często w sierpniu. Po wysianiu trzeba utrzymać stałą, lekką wilgotność ziemi i chronić młode rośliny przed przesychaniem.
Przy siewie bezpośrednim warto siać w rzędach, co ułatwi późniejsze pielenie. Gdy nasiona wzejdą, trzeba zwykle przerwać zbyt gęsto rosnące siewki, aby pozostałe miały miejsce do rozwoju. Nasiona najlepiej kupować w dobrych sklepach ogrodniczych i sprawdzać termin przydatności. Przeterminowane nasiona mogą kiełkować słabo lub nierówno.
Kiedy lepiej wybrać gotowe sadzonki?
Dla osób początkujących lub niecierpliwych wygodniejszym wyjściem jest zakup gotowych sadzonek. Dzięki temu można korzystać ze świeżych ziół niemal od razu po posadzeniu. Sadzonki szczególnie poleca się w przypadku roślin o długim i trudnym kiełkowaniu, takich jak lawenda, rozmaryn czy szałwia. Kupując zioła w doniczkach, mamy również pewność, że mają już dobrze rozwinięty system korzeniowy.
Najlepiej wybierać rośliny z pobliskich szkółek, bo są przyzwyczajone do miejscowego klimatu. Zioła z marketów często pochodzą z ciepłych szklarni i po wystawieniu na zewnątrz mogą przeżyć szok – trzeba je wtedy stopniowo przyzwyczajać do słońca i wiatru. Najlepszy czas na sadzenie ziół w gruncie to druga połowa maja, po tzw. „zimnych ogrodnikach”.
Metody rozmnażania ziół
Oprócz siewu i kupowania sadzonek, wiele ziół możemy rozmnożyć samodzielnie. To prosty sposób na powiększenie kolekcji. Byliny takie jak mięta, melisa czy lubczyk z łatwością dzieli się na mniejsze kępy. Najlepszy termin to wczesna wiosna lub jesień. Wystarczy wykopać roślinę, podzielić ją na kilka części i każdą ponownie posadzić.
Inny sposób to sadzonki pędowe. Z rozmarynu, bazylii czy szałwii odcinamy zdrowe fragmenty pędu, usuwamy dolne liście i wkładamy końcówkę do wody lub wilgotnej ziemi. Po pojawieniu się korzeni przesadzamy roślinkę do doniczki. Niektóre zioła, np. lawendę, można rozmnażać także przez odkład – przygina się dolny pęd do ziemi i przysypuje, aż wypuści własne korzenie.
Jak prawidłowo sadzić i rozmieścić zioła w ogrodzie?
Odstępy i głębokość sadzenia ziół
Podczas sadzenia trzeba pamiętać, jak duże rośliny będą za kilka miesięcy. Zbyt gęste nasadzenia ograniczają przepływ powietrza, zwiększają ryzyko chorób i sprawiają, że rośliny konkurują ze sobą o światło i wodę. W doniczkach zazwyczaj wystarczy jedna sadzonka na pojemnik o średnicy 15-20 cm. W gruncie większość ziół sadzi się co 30-40 cm. Okazy silnie rosnące, jak lubczyk czy szałwia, mogą potrzebować jeszcze więcej miejsca.
Roślinę sadzimy na takiej głębokości, na jakiej rosła w doniczce. Po posadzeniu delikatnie ugniatamy ziemię wokół korzeni i obficie podlewamy. Nie zakopujemy pędów zbyt głęboko, bo mogą zacząć gnić. Odpowiednie odstępy to podstawa zdrowego wzrostu i wygodnego zbierania liści.
Zasady sadzenia w donicach i pojemnikach
Przy uprawie w pojemnikach najważniejszy jest dobry odpływ wody. Każda doniczka musi mieć otwory w dnie. Na spód warto wsypać kilka centymetrów keramzytu lub drobnych kamieni, aby korzenie nie stały w wodzie. To najczęstsza przyczyna zamierania ziół na balkonach i parapetach.
Do sadzenia używamy gotowego podłoża do ziół lub zwykłej ziemi ogrodniczej zmieszanej z piaskiem i perlitem. Możemy sadzić po jednym gatunku na doniczkę albo tworzyć mieszane kompozycje, ale wtedy trzeba łączyć ze sobą rośliny o podobnych wymaganiach. Nie sadzimy razem ziół lubiących mokrą glebę z tymi, które wolą sucho. Doniczki wystawione na słońce szybko się nagrzewają, przez co ziemia szybciej traci wodę. Trzeba więc często sprawdzać wilgotność podłoża.
Pielęgnacja ogrodu ziołowego przez cały sezon
Podlewanie i nawożenie ziół
Zioła podlewamy tak, aby nie dopuścić do całkowitego wyschnięcia bryły korzeniowej, ale też nie przelewać. Najlepsza pora to wczesny ranek lub wieczór, gdy słońce nie nagrzewa już tak mocno liści. Wodę kierujemy pod roślinę, starając się nie moczyć nadziemnych części, co ogranicza choroby. Dobrze sprawdza się deszczówka o temperaturze zbliżonej do temperatury otoczenia.
Pod względem nawożenia zioła mają niewielkie wymagania. Jeśli ziemia była wzbogacona przed sezonem, często nie trzeba dodawać nic więcej. Od czasu do czasu można podać delikatny nawóz organiczny, np. biohumus. Pod koniec lata lepiej nie stosować nawozów z dużą ilością azotu, bo wtedy rośliny wypuszczają młode, miękkie pędy, które mogą nie przetrwać zimy.
Ochrona przed szkodnikami i chorobami
Zioła dzięki zawartości olejków eterycznych zwykle są mniej atrakcyjne dla szkodników, ale mogą pojawić się na nich np. mszyce, przędziorki czy mączliki. W przypadku roślin jadalnych rezygnujemy z chemicznych środków ochrony. Zamiast tego używamy domowych preparatów, takich jak wyciąg z czosnku, cebuli czy gnojówka z pokrzywy.
Najlepszą obroną jest profilaktyka: właściwe stanowisko, niezbyt gęste sadzenie, dbanie o czystość narzędzi i usuwanie chorych części roślin. Warto regularnie oglądać spód liści, bo tam najczęściej chowają się szkodniki. Przy chorobach grzybowych, np. mączniaku, porażone fragmenty roślin trzeba szybko wyciąć i wyrzucić do odpadów zmieszanych, nie na kompost.
Przycinanie i formowanie ziół
Regularne cięcie to bardzo ważna część pielęgnacji. Nie należy bać się sekatora czy nożyczek – usuwanie wierzchołków pędów pobudza rośliny do wypuszczania nowych, bocznych gałązek, co sprawia, że kępy są gęstsze i ładniejsze. Częste zrywanie liści zwykle opóźnia kwitnienie, a to korzystne, bo po pojawieniu się kwiatów liście wielu ziół twardnieją i tracą część aromatu.
U bylin o zdrewniałych pędach, takich jak szałwia czy lawenda, nie przycinamy mocno jesienią. Lepszy termin to wiosna – wtedy wycinamy suche i uszkodzone części. Jednorazowo nie ścinamy więcej niż połowy rośliny, żeby mogła się szybko odbudować. Systematyczne wykorzystywanie ziół w kuchni to najprostszy sposób na ich naturalne formowanie.
Jak przygotować zioła do zimy?
Większość wieloletnich ziół radzi sobie z mrozem, lecz młode egzemplarze i gatunki wrażliwe potrzebują dodatkowej ochrony. Przed nadejściem mrozów zwiększamy warstwę ściółki wokół roślin – można użyć kompostu, kory lub suchych liści. Szałwię, lawendę i podobne rośliny warto okryć gałązkami świerkowymi, aby ochronić je przed zimnym, wysuszającym wiatrem.
Zioła w donicach zimujących na zewnątrz najlepiej przenieść do jasnego, chłodnego pomieszczenia, np. do klatki schodowej czy jasnej piwnicy. Jeśli muszą zostać na balkonie, donice trzeba ocieplić styropianem lub owinąć matą słomianą. Gatunki jednoroczne, które i tak nie przetrwają mrozów, warto jesienią zebrać i ususzyć lub zamrozić. Dobre przygotowanie roślin do zimy sprawi, że wiosną szybko wrócą do formy.
Zbiór, suszenie i przechowywanie ziół
Kiedy i jak zbierać zioła?
Zioła zbieramy na bieżąco przez cały sezon, ale jeśli chcemy je suszyć, najlepiej ciąć je tuż przed kwitnieniem. Wtedy zawartość olejków eterycznych jest najwyższa. Zbiory wykonujemy w słoneczny dzień, późnym rankiem, gdy rosa już wyschnie, ale słońce nie zdąży jeszcze „wypalić” aromatu. Do cięcia używamy ostrych nożyczek lub noża, żeby nie strzępić łodyg.
Główna pora większych zbiorów przypada zwykle na koniec lata. Wtedy rośliny mają mniej wody w tkankach, a ich zapach jest szczególnie intensywny. Ścinamy tylko zdrowe, czyste liście i kwiaty. Nie zbieramy ziół mokrych po deszczu, ponieważ wysychają znacznie wolniej i łatwiej pleśnieją podczas przechowywania.
Sposoby suszenia i przechowywania ziół
Suszenie to najprostsza metoda przechowywania ziół. Najlepiej suszyć je w suchym, przewiewnym i zacienionym miejscu. Bezpośrednie słońce powoduje blaknięcie i osłabia aromat. Zioła o długich łodygach, jak lawenda czy mięta, związujemy w małe pęczki i wieszamy „głową w dół”. Drobne liście, np. bazylii czy majeranku, rozsypujemy cienką warstwą na sitach lub papierze. Zwykle po tygodniu są gotowe do złożenia w słoikach.
Dobrym sposobem jest też mrożenie. Posiekane zioła można zamrozić w porcjach, np. w foremce do lodu, zalewając wodą lub oliwą. Powstają w ten sposób „kostki ziołowe”, które świetnie nadają się do zup i sosów. Suszone zioła przechowujemy w szczelnych szklanych słoikach lub metalowych puszkach, w suchym i ciemnym miejscu. Dzięki temu przez całą zimę możemy korzystać ze smaku i zapachu lata.
Najczęstsze błędy podczas zakładania i prowadzenia ogrodu ziołowego
Bardzo częsty błąd to złe miejsce uprawy, szczególnie zbyt duży cień. Zioła wtedy słabo rosną, wiotczeją i tracą aromat. Kondycję roślin mocno pogarsza też brak drenażu w donicach – woda stojąca przy korzeniach szkodzi im dużo szybciej niż chwilowy niedobór wilgoci. Początkujący ogrodnicy często rzadko przycinają zioła, pozwalając im szybko zakwitać, przez co rośliny mniej się krzewią i dają mniej smacznych liści.
Problemem bywa również sadzenie obok siebie gatunków o zupełnie różnych wymaganiach, np. mięty lubiącej mokro i rozmarynu, który woli sucho. Mięta jest też bardzo ekspansywna – łatwo zarasta całą rabatę i zagłusza delikatniejsze rośliny, dlatego warto sadzić ją w osobnych pojemnikach lub ograniczyć jej korzenie barierami w ziemi. Równie częstym błędem jest zbyt intensywne nawożenie mineralne. Zioła rosną wtedy szybko, lecz ich smak jest słabszy i bardziej wodnisty. Lepsze efekty daje cierpliwa, spokojna uprawa i obserwowanie potrzeb roślin.
Własny ogród ziołowy przydaje się także poza kuchnią. Z ziół można robić domowe kosmetyki i proste środki do sprzątania. Napar z szałwii nadaje się na tonik do cery trądzikowej, a lawenda dodana do octu tworzy pachnący płyn do mycia powierzchni. Warto też wypróbować tzw. uprawę współrzędną – posadzenie czosnku i cebuli między ziołami ogranicza choroby i wspiera wzrost innych roślin. Ogród zmienia się z roku na rok i ciągle czegoś uczy, a każde niepowodzenie to tylko kolejny krok w zdobywaniu doświadczenia w uprawie ziół.
