Cytologia to skrót od badania cytologicznego, czyli badania komórek pod mikroskopem. W medycynie używa się jej w różnych sytuacjach, np. do oceny osadu moczu czy szpiku kostnego, ale na co dzień pod pojęciem „cytologia” najczęściej rozumiemy badanie ginekologiczne szyjki macicy. Służy ono do wczesnego wykrywania raka szyjki macicy. To bardzo ważne badanie profilaktyczne, które pozwala znaleźć nieprawidłowe komórki, zanim przekształcą się w zmiany nowotworowe. Regularna cytologia umożliwia wykrycie stanów przedrakowych i raka w stadium, gdy jest on całkowicie wyleczalny, co ratuje życie wielu kobietom.
Cytologia – co to za badanie?
Na czym polega cytologia?
Badanie cytologiczne polega na pobraniu małej ilości komórek z powierzchni szyjki macicy i z kanału szyjki. Używa się do tego specjalnej, miękkiej szczoteczki, która pozwala zebrać odpowiednią liczbę komórek nabłonka. Następnie, w zależności od rodzaju cytologii (klasyczna lub płynna), materiał umieszcza się na szkiełku lub w pojemniku z płynem i wysyła do laboratorium. Tam cytolog lub histopatolog ogląda komórki pod mikroskopem. Sprawdza ich typ, kształt, sposób zabarwienia, liczbę oraz inne cechy, które mogą świadczyć o chorobie.
Celem badania jest wykrycie różnych nieprawidłowości, np. komórek atypowych, dysplastycznych czy nowotworowych. Samo pobranie materiału może być trochę nieprzyjemne, ale zwykle jest krótkie i bezbolesne. Mimo że ilość pobranego materiału jest niewielka, ma on ogromne znaczenie, bo pozwala wcześnie wychwycić możliwe zagrożenia i rozpocząć leczenie, zanim rozwinie się zaawansowana choroba.
Dlaczego wykonuje się cytologię?
Cytologię robi się głównie po to, aby zapobiegać rakowi szyjki macicy i wykrywać go jak najwcześniej. Jest to jeden z najczęstszych nowotworów u kobiet. Regularne badania cytologiczne to najważniejsza forma ochrony przed tym rakiem. Umożliwiają wykrycie zmian przedrakowych i wczesnego raka, który można całkowicie wyleczyć. Przy odpowiednio wcześnie wykrytych zmianach możliwe jest wyleczenie ponad 99% pacjentek. Nieleczony rak szyjki macicy może prowadzić do śmierci, dlatego regularna cytologia jest tak ważna.
Cytologię wykorzystuje się też do kontroli skuteczności terapii hormonalnej, oceny leczenia zachowawczego nadżerki szyjki macicy oraz ogólnej oceny nabłonka pochwy. Służy więc nie tylko do wykrywania raka, ale także do szeroko pojętej opieki ginekologicznej – pomaga śledzić stan zdrowia intymnego i reagować na niepokojące zmiany.
Co wykrywa cytologia?
Wczesne wykrywanie raka szyjki macicy
Najważniejszym zadaniem cytologii jest wykrycie raka szyjki macicy na jak najwcześniejszym etapie. Badanie pozwala znaleźć komórki przedrakowe lub rakowe z tarczy i kanału szyjki macicy, zanim pojawią się jakiekolwiek objawy. Dzięki temu leczenie można zacząć bardzo wcześnie, co mocno zwiększa szanse na całkowite wyleczenie. Rak szyjki macicy jest ósmym najczęstszym nowotworem u kobiet w Polsce i w większości przypadków powstaje w wyniku przewlekłego zakażenia wirusem brodawczaka ludzkiego (HPV). Cytologia wychwytuje zmiany komórkowe spowodowane przez HPV, odgrywając ważną rolę w profilaktyce. Regularne badania zmniejszają liczbę zachorowań i zgonów z powodu raka szyjki macicy o około 80%.
Czy cytologia wykrywa HPV?
Klasyczna cytologia nie pokazuje bezpośrednio, czy w organizmie jest wirus HPV. Wykrywa jednak skutki jego działania, czyli nieprawidłowe zmiany w komórkach szyjki macicy, które mogą prowadzić do raka. Innymi słowy, cytologia pokazuje chore komórki, które często powstają w wyniku zakażenia HPV. Aby stwierdzić obecność wirusa i określić jego typ, potrzebny jest osobny test – badanie DNA HPV. W przypadku cytologii płynnej (LBC) można z tej samej próbki komórek wykonać jednocześnie test HPV, co ułatwia i przyspiesza diagnostykę i jest coraz częściej zalecane.
Czy cytologia wykrywa choroby weneryczne i inne infekcje?
Cytologia, choć bardzo ważna w zapobieganiu rakowi szyjki macicy, nie służy do rozpoznawania innych chorób przenoszonych drogą płciową, takich jak rzeżączka, chlamydioza czy kiła. Skupia się głównie na ocenie komórek szyjki macicy. Zdarza się jednak, że nieprawidłowy wynik może pośrednio wskazywać na stan zapalny, który bywa skutkiem zakażeń bakteryjnych, grzybiczych lub wirusowych. W takiej sytuacji lekarz po otrzymaniu wyniku może zlecić dodatkowe badania w celu znalezienia konkretnego drobnoustroju i wdrożenia odpowiedniego leczenia.
Cytologia a stany zapalne i nadżerki
Cytologia może wykazać obecność stanu zapalnego w pochwie, nawet jeśli nie ma cech raka. Stan zapalny, niezależnie od jego przyczyny (podrażnienie, grzybica, infekcja bakteryjna czy wirusowa), wpływa na wygląd komórek, zniekształca je i utrudnia ich prawidłową ocenę. Zwykle pojawia się wtedy również więcej śluzu w pochwie, co dodatkowo utrudnia badanie. Dlatego jeśli występuje stan zapalny, najlepiej najpierw go wyleczyć, a dopiero później pobrać cytologię. Badanie to jest też używane do kontroli leczenia zachowawczego nadżerki szyjki macicy i oceny, jak zmienia się nabłonek po zastosowanej terapii.
Rodzaje badań cytologicznych
Cytologia konwencjonalna (klasyczna)
Cytologia konwencjonalna, czyli klasyczna, to tradycyjny sposób wykonywania cytologii, stosowany od wielu lat jako główne narzędzie w profilaktyce raka szyjki macicy. W tej metodzie materiał pobrany szczoteczką z szyjki jest od razu rozprowadzany na suchym szkiełku. Następnie utrwala się go 98% roztworem alkoholu w sprayu. Tak przygotowane szkiełko trafia do laboratorium, gdzie cytolog ogląda komórki pod mikroskopem. Metoda ta jest sprawdzona i skuteczna, ale ma pewne wady. Oprócz komórek nabłonka na szkiełku mogą znajdować się śluz, krew czy bakterie. Utrudniają one ocenę i czasem sprawiają, że badanie trzeba powtórzyć. Mimo to regularnie wykonywana cytologia klasyczna nadal jest wartościową metodą profilaktyki.
Cytologia na podłożu płynnym (LBC)
Cytologia na podłożu płynnym, czyli LBC (Liquid-Based Cytology), to nowsza metoda badania. Po pobraniu materiału szczoteczka z komórkami trafia do pojemnika z płynem utrwalającym. Płyn ten zabezpiecza komórki przed zniszczeniem i pomaga oddzielić je od śluzu, krwi i bakterii. W laboratorium materiał z pojemnika przechodzi przez specjalny filtr, który dodatkowo go oczyszcza. Dzięki temu na szkiełko trafiają głównie komórki nabłonka, równomiernie rozłożone, bez grubych warstw i zanieczyszczeń. To poprawia jakość preparatu i ułatwia ocenę. Tę metodę nazywa się też cytologią cienkowarstwową lub jednowarstwową, co dobrze opisuje uzyskiwany obraz.
Czy cytologia płynna jest lepsza od klasycznej?
Cytologia płynna (LBC) ma wiele zalet w porównaniu z klasyczną. Dzięki użyciu płynu i filtrów preparat jest czystszy, a komórki lepiej widoczne. Są one równomiernie rozmieszczone i nie przykrywają się tak bardzo, co zmniejsza ryzyko pomyłek i wyników fałszywie ujemnych. Badanie ma wtedy wyższą czułość, czyli lepiej wychwytuje nawet drobne zmiany. Dodatkowo z tej samej próbki można wykonać inne badania, np. test na wirusa HPV, co oszczędza czas i jest wygodne dla pacjentki. W Polsce od 1 czerwca 2026 roku cytologia klasyczna nie będzie już stosowana w programie profilaktyki raka szyjki macicy. Zastąpią ją nowocześniejsze badania, m.in. cytologia płynna (LBC) oraz test HPV HR. Pokazuje to, że LBC będzie podstawową metodą w profilaktyce, choć klasyczna cytologia nadal pozostaje wartościowa, zwłaszcza tam, gdzie LBC nie jest dostępna.
Kiedy należy wykonać cytologię?
Kto powinien regularnie robić cytologię?
Cytologia powinna być stałym elementem dbania o zdrowie każdej kobiety. Zaleca się, aby rozpoczęły ją wszystkie kobiety po rozpoczęciu współżycia, najpóźniej do 21. roku życia. Na początku najlepiej wykonywać badanie raz w roku. Gdy dwa kolejne wyniki są prawidłowe, można przejść na badanie co trzy lata. Istnieją jednak grupy kobiet, które powinny robić cytologię częściej, ponieważ mają większe ryzyko choroby. Są to m.in. nosicielki wirusa HPV, kobiety zakażone HIV, po chemioterapii oraz z osłabionym układem odpornościowym. U nich zaleca się częstsze wizyty u ginekologa i cytologię nawet co 6 miesięcy. Regularne badania są bardzo ważne, bo pozwalają znaleźć zmiany, zanim przekształcą się w raka.
Cytologia a wiek i status seksualny
Wiek i aktywność seksualna mają wpływ na to, kiedy zacząć i jak często wykonywać cytologię. Według zaleceń badanie powinno się rozpocząć po rozpoczęciu współżycia, ale nie później niż w 21. roku życia. Program profilaktyki raka szyjki macicy w Polsce obejmuje kobiety w wieku 25-64 lata, które w ostatnich trzech latach nie miały wykonywanego badania przesiewowego. Kobiety po 65. roku życia, z wieloletnią historią prawidłowych wyników i braku aktywności seksualnej, mogą po rozmowie z lekarzem rzadziej wykonywać cytologię lub całkowicie ją zakończyć. Ostateczna decyzja powinna być podjęta wspólnie z ginekologiem.
Czy dziewica musi wykonywać cytologię?
Wiele młodych kobiet, które nie rozpoczęły współżycia, zastanawia się, czy cytologia jest im potrzebna. W pewnych sytuacjach tak. Ryzyko raka szyjki macicy u dziewic jest mniejsze, ale nie wynosi zera. Zaleca się, aby wszystkie kobiety zaczęły badania przesiewowe co 3 lata od 21. roku życia, nawet jeśli nie współżyją. Ważne jest, aby powiedzieć lekarzowi, że jest się dziewicą. Ginekolog dobierze wtedy odpowiedni, węższy wziernik, który nie uszkodzi błony dziewiczej i zadba o możliwie największy komfort badania.
Cytologia w ciąży i po porodzie
Zapobieganie rakowi szyjki macicy jest ważne także w ciąży. Cytologia należy do badań, które najlepiej wykonać jeszcze przed planowaną ciążą. Jeśli kobieta nie ma aktualnego wyniku, ginekolog zwykle pobiera cytologię na pierwszej wizycie ciążowej, około 10. tygodnia. Badanie jest bezpieczne dla dziecka i przebiega tak samo jak u pozostałych kobiet. Najczęściej można bez problemu wykonać je w pierwszych 24 tygodniach ciąży; później może być bardziej nieprzyjemne. Przy prawidłowym wyniku kolejne badanie wykonuje się zgodnie z ogólnymi zasadami. Gdy wynik w ciąży jest nieprawidłowy, lekarz może zalecić powtórną cytologię w ciąży lub po zakończeniu połogu. Po porodzie zaleca się odczekać około 12 tygodni, by nabłonek szyjki macicy zdążył się odbudować, co poprawia wiarygodność wyniku.
Cytologia po histerektomii
To, czy po usunięciu macicy (histerektomia) trzeba robić cytologię, zależy od powodu operacji. Jeśli macicę wraz z szyjką usunięto z powodu choroby łagodnej, np. mięśniaków, zwykle nie trzeba już wykonywać rutynowych cytologii. Jeżeli jednak operacja była spowodowana stanem przedrakowym lub rakiem szyjki macicy, lekarz może zalecić dalsze badania cytologiczne, aby monitorować ewentualne nawroty lub zmiany w pozostawionych tkankach. Decyzję o kontynuacji lub zakończeniu badań po histerektomii zawsze podejmuje się wspólnie z lekarzem prowadzącym.
Jak przygotować się do badania cytologicznego?
W którym dniu cyklu najlepiej robić cytologię?
Nie ma jednego „jedynego słusznego” dnia cyklu do wykonania cytologii, ale pewne wskazówki mogą poprawić jakość wyniku. Najważniejsze jest, aby nie robić badania w czasie miesiączki – to jedyne zdecydowane przeciwwskazanie. Krew menstruacyjna zanieczyszcza próbkę i utrudnia ocenę komórek. Najlepiej zgłosić się na cytologię 3-4 dni po zakończeniu miesiączki i nie później niż 4 dni przed kolejnym krwawieniem. Za najlepszy czas uznaje się środek cyklu, około 10-20 dnia. Wtedy nabłonek szyjki macicy jest w dobrym stanie do pobrania materiału. Jeśli jednak wizyta przypada w innym terminie i nie ma krwawienia, badanie również można wykonać.
Jakie zalecenia przed badaniem?
Aby wynik cytologii był jak najbardziej wiarygodny i nie podlegał zafałszowaniu, warto pamiętać o kilku prostych zasadach:
- na 24-48 godzin przed badaniem powstrzymaj się od współżycia seksualnego,
- nie stosuj w tym czasie globulek dopochwowych, kremów, żeli ani irygacji,
- nie używaj tamponów w dniu poprzedzającym badanie i w dniu badania,
- jeśli w ciągu ostatniej doby miało miejsce inne badanie ginekologiczne lub zabieg, poinformuj o tym lekarza,
- w razie objawów infekcji intymnej (świąd, pieczenie, upławy, ból) nie pobiera się cytologii – najpierw trzeba wyleczyć stan zapalny,
- przed wizytą zadbaj o zwykłą higienę intymną, jak przed każdą kontrolą ginekologiczną.
Spokojne nastawienie i rozluźnienie w trakcie badania pomagają zmniejszyć dyskomfort i ułatwiają lekarzowi pobranie materiału.
Jak przebiega badanie cytologiczne?
Jak pobierana jest cytologia?
Cytologia to standardowe badanie ginekologiczne, które trwa zwykle kilka minut. Najpierw lekarz lub położna przeprowadza krótki wywiad dotyczący zdrowia, przebiegu cykli miesiączkowych, ciąż, porodów i przyjmowanych leków. Potem pacjentka siada na fotelu ginekologicznym z nogami opartymi na specjalnych podpórkach. Do pochwy delikatnie wprowadza się wziernik (najczęściej plastikowy), który rozszerza ściany pochwy i umożliwia dokładne obejrzenie szyjki macicy. Można wtedy odczuwać lekki ucisk lub dyskomfort, ale nie powinno boleć.
Gdy szyjka macicy jest dobrze widoczna, lekarz używa jednorazowej szczoteczki ginekologicznej, przypominającej mały patyczek z miękkimi włoskami na końcu. Kilkoma ruchami zbiera z tarczy i kanału szyjki cienką warstwę komórek, śluzu i nabłonka. Po pobraniu próbki szczoteczkę wyjmuje się i – w zależności od metody – rozprowadza materiał na szkiełku (cytologia klasyczna) lub zanurza w pojemniku z płynem (cytologia LBC).
Ile trwa i czy jest bolesna?
Samo pobranie cytologii trwa zaledwie kilka sekund. Razem z wywiadem i przygotowaniem cała wizyta trwa zazwyczaj 5-15 minut. Większość kobiet odczuwa badanie jako nieprzyjemne, ale nie bolesne. Najbardziej wyczuwalny etap to zwykle wprowadzenie i rozwarcie wziernika. Przesuwanie szczoteczką po szyjce może być odczuwalne, ale wiele pacjentek prawie tego nie czuje. Duże znaczenie ma indywidualna wrażliwość oraz poziom napięcia mięśni.
Warto w czasie badania głęboko i spokojnie oddychać oraz starać się rozluźnić. Jeśli obawiasz się bólu, np. po wcześniejszych złych doświadczeniach lub z powodu istniejących zmian (nadżerka, ektopia), powiedz o tym przed badaniem. Lekarz lub położna będą działać jeszcze delikatniej. Po pobraniu cytologii może pojawić się lekkie plamienie lub delikatne krwawienie, co jest wynikiem naruszenia drobnych naczyń krwionośnych. Objawy te zwykle ustępują w ciągu kilku godzin. Jeśli krwawienie jest obfite, trwa dłużej niż dobę lub towarzyszy mu silny ból czy gorączka, trzeba zgłosić się do lekarza.
Ryzyko i bezpieczeństwo badania cytologicznego
Czy cytologia może wywołać powikłania?
Cytologia jest badaniem bezpiecznym i mało inwazyjnym. Poważne powikłania zdarzają się bardzo rzadko. Najczęściej pojawia się niewielkie plamienie lub lekkie krwawienie tuż po badaniu, co jest wynikiem delikatnego podrażnienia szyjki macicy podczas pobierania komórek. Objaw ten ustępuje zwykle w ciągu kilku godzin. Jeśli jednak krwawienie jest nasilone, trwa dłużej niż 24 godziny lub towarzyszy mu ból brzucha, gorączka czy złe samopoczucie, trzeba skontaktować się z lekarzem.
Trzeba mieć świadomość, że cytologia zmniejsza liczbę zachorowań i zgonów z powodu raka szyjki macicy o około 80%, ale nie daje 100% pewności. Może się zdarzyć wynik fałszywie ujemny, kiedy badanie nie ujawnia nieprawidłowych komórek, choć są one obecne. Przyczyną może być zbyt mała liczba chorych komórek w próbce, obecność krwi lub komórek zapalnych, które utrudniają ocenę, albo błąd techniczny przy pobraniu lub przygotowaniu materiału. Z tego powodu tak ważne są regularne badania – powtarzanie cytologii zgodnie z zaleceniami lekarza zdecydowanie zwiększa szansę wykrycia zmian na czas.
Cytologia – jak interpretować wyniki?
Prawidłowy wynik cytologii
Prawidłowy wynik cytologii w systemie Bethesda oznacza skrót NILM (Negative for Intraepithelial Lesion or Malignancy). Oznacza to, że w próbce nie stwierdzono nieprawidłowych ani podejrzanych komórek. Taki wynik świadczy o braku zmian przedrakowych i nowotworowych w obrębie szyjki macicy. Często mówi się wtedy, że wynik jest „ujemny”. Jeśli otrzymasz prawidłowy wynik, lekarz, biorąc pod uwagę poprzednie badania i Twój stan zdrowia, zwykle zaproponuje kolejną cytologię za trzy lata. Trzeba jednak nadal pamiętać o regularnych wizytach u ginekologa i nie rezygnować z profilaktyki.
Nieprawidłowy wynik cytologii – co oznacza?
Nieprawidłowy wynik cytologii nie oznacza od razu raka i nie powinien być powodem do paniki. Informuje jedynie o obecności komórek, które różnią się od zdrowych. Część z nich może zwiększać ryzyko rozwoju raka, ale wiele to łagodne zmiany, wymagające jedynie obserwacji lub prostego leczenia.
System Bethesda dzieli nieprawidłowe wyniki na kilka grup. Do najczęściej spotykanych należą:
- ASC-US – atypowe komórki nabłonka płaskiego o niejasnym znaczeniu; jest to najłagodniejszy typ zmiany, często związany z infekcją, np. HPV,
- ASC-H – atypowe komórki nabłonka płaskiego, przy których nie można wykluczyć zmian dużego stopnia; wymaga dokładniejszej diagnostyki,
- LSIL – zmiany śródnabłonkowe małego stopnia (CIN1), często towarzyszą zakażeniu HPV,
- HSIL – zmiany śródnabłonkowe dużego stopnia (CIN2 i CIN3), które mają wyższe ryzyko przejścia w raka i wymagają szybkiego działania.
Przy nieprawidłowym wyniku lekarz decyduje o dalszych krokach. Może to być powtórzenie cytologii po określonym czasie, test HPV, kolposkopia (oglądanie szyjki w powiększeniu) lub biopsja.
Stan zapalny w cytologii – postępowanie
Jeśli wynik cytologii wskazuje na stan zapalny, nie oznacza to od razu zmian nowotworowych. To znak, że w drogach rodnych toczy się proces zapalny, który trzeba leczyć. Przyczyną mogą być m.in. grzybice, zakażenia bakteryjne (np. Gardnerella vaginalis), wirusowe (np. opryszczka), a także podrażnienia. W takiej sytuacji komórki mogą być zdeformowane, a duża ilość śluzu utrudnia ich ocenę, co czasem daje mylący, „gorszy” obraz cytologii.
Leczenie zwykle polega na zastosowaniu środków przeciwzapalnych, przeciwbakteryjnych lub przeciwgrzybiczych, dobranych indywidualnie. Po zakończeniu leczenia zaleca się powtórzenie cytologii, aby sprawdzić, czy stan zapalny ustąpił i czy komórki wyglądają prawidłowo. Dzięki temu można dokładnie ocenić szyjkę macicy i wykluczyć poważniejsze choroby.
Jak dokładne są wyniki cytologii?
Cytologia jest jednym z najważniejszych badań w zapobieganiu rakowi szyjki macicy. Regularne wykonywanie tego badania obniża liczbę zachorowań i zgonów o około 80%. Trzeba jednak pamiętać, że nie jest to badanie doskonałe. Średnia czułość cytologii, czyli zdolność do wykrycia choroby, wynosi około 60-70%, a swoistość, czyli umiejętność prawidłowego rozpoznania osób zdrowych, około 95%. Oznacza to, że zdarzają się zarówno wyniki fałszywie ujemne, jak i fałszywie dodatnie.
Na dokładność badania wpływają m.in.:
- mała liczba nieprawidłowych komórek w próbce,
- obecność krwi lub komórek zapalnych,
- nieprawidłowe pobranie materiału,
- błędy w przygotowaniu preparatu.
Regularne powtarzanie cytologii jest kluczem do skutecznej profilaktyki. Jeśli wynik budzi wątpliwości lub jest nieprawidłowy, lekarz może zlecić dodatkowe badania: kolposkopię, test HPV czy biopsję.
Ile się czeka na wynik cytologii?
Czas oczekiwania na wynik cytologii (zarówno klasycznej, jak i LBC) zależy od laboratorium. Najczęściej wynosi on około 2-3 tygodni. W niektórych prywatnych placówkach wynik można uzyskać szybciej, nawet po 7 dniach. Dokładną informację o terminie odbioru wyniku podaje przychodnia lub laboratorium, w którym wykonywano badanie. Po otrzymaniu wyniku warto omówić go z lekarzem lub położną, którzy wyjaśnią jego znaczenie i podpowiedzą, co robić dalej.
Zły wynik cytologii – czy to od razu oznacza raka?
Zły, czyli nieprawidłowy, wynik cytologii nie oznacza automatycznie raka. Jest to jedno z najczęstszych zmartwień pacjentek, ale trzeba pamiętać, że taki wynik oznacza tylko obecność nieprawidłowych komórek na szyjce macicy. Przyczyn tych zmian może być wiele – od prostych stanów zapalnych (grzybiczych, bakteryjnych, wirusowych, w tym HPV), przez zaburzenia hormonalne, po stany przedrakowe (dysplazję), które nie zawsze przekształcą się w raka.
W przypadku nieprawidłowego wyniku lekarz zaplanuje dalsze postępowanie: powtórną cytologię, test HPV, kolposkopię lub biopsję. Wiele takich wyników ostatecznie okazuje się łagodnych, a zmiany cofają się samoistnie lub po prostym leczeniu. Najważniejsze jest, aby zachować spokój, stosować się do zaleceń lekarza i nie odkładać dalszych badań.
Jak często wykonywać cytologię?
Rekomendacje dotyczące częstości badań
Częstotliwość wykonywania cytologii zależy od wieku, stanu zdrowia i indywidualnego ryzyka. Ogólne zalecenia są następujące:
- rozpoczęcie badań po podjęciu współżycia, najpóźniej do 21. roku życia,
- na początku – badanie co roku,
- po dwóch kolejnych prawidłowych wynikach – cytologia co 3 lata.
Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP) zaleca wykonywanie cytologii co 1-3 lata. Wielu ginekologów sugeruje badanie raz w roku, zwłaszcza przy cytologii klasycznej, aby zwiększyć szansę wychwycenia zmian na wczesnym etapie. Kobiety z wyższym ryzykiem (nosicielki HPV, zakażone HIV, po chemioterapii, z obniżoną odpornością) powinny wykonywać cytologię częściej – nawet co 6-12 miesięcy, zgodnie z indywidualnymi zaleceniami. Po 65. roku życia, przy długiej historii prawidłowych badań i braku czynników ryzyka, można rozważyć zakończenie badań, zawsze po ustaleniach z ginekologiem.
Program profilaktyczny NFZ – co warto wiedzieć?
W Polsce działa Program Profilaktyki Raka Szyjki Macicy finansowany przez Narodowy Fundusz Zdrowia (NFZ). Dzięki niemu wiele kobiet może wykonać cytologię bezpłatnie. Program obejmuje kobiety w wieku 25-64 lata, które nie miały cytologii w ciągu ostatnich trzech lat. Dla kobiet z grupy ryzyka (zakażonych HIV, przyjmujących leki obniżające odporność, zakażonych HPV wysokiego ryzyka) badanie jest refundowane, jeśli nie było wykonywane w ciągu ostatnich 12 miesięcy.
Na cytologię w ramach programu nie trzeba mieć skierowania. Wystarczy zgłosić się do poradni położniczo-ginekologicznej lub POZ, które mają podpisaną umowę z NFZ na realizację programu. Listę takich placówek można znaleźć na stronie NFZ. Od 1 czerwca 2026 r. program zostanie zmodernizowany – klasyczna cytologia zostanie zastąpiona testem molekularnym HPV HR oraz cytologią płynną (LBC), które lepiej wychwytują zmiany przedrakowe. Badania te również będą darmowe i dostępne bez skierowania. Przy prawidłowym wyniku kolejne badanie profilaktyczne zaleca się po 3 latach (lub po 12 miesiącach w uzasadnionych przypadkach). W razie wyniku nieprawidłowego pacjentka dostaje skierowanie na dalszą diagnostykę.
Koszt badania cytologicznego
Bezpłatna cytologia a badania prywatne
Dzięki programowi NFZ wiele kobiet może korzystać z cytologii bez płacenia za badanie. Dotyczy to pacjentek w wieku 25-64 lata, które w ostatnich 3 latach (lub 12 miesiącach w grupie ryzyka) nie wykonywały cytologii. Udział w programie nie wymaga skierowania. To duże ułatwienie, pozwalające dbać o zdrowie intymne bez dodatkowych kosztów.
Poza programem NFZ cytologię można wykonać prywatnie. Panie decydują się na tę opcję m.in. z powodu szybszego terminu, chęci wyboru konkretnej metody (np. LBC tam, gdzie nie jest ona refundowana) albo zaufania do danej placówki. Badanie prywatne warto rozważyć także wtedy, gdy nie spełnia się kryteriów programu lub chce się połączyć cytologię płynną z testem HPV w jednym pakiecie.
Ile kosztuje cytologia?
Cena prywatnej cytologii zależy od rodzaju badania i miejsca, w którym jest wykonywana. Przybliżone koszty są następujące:
| Rodzaj badania | Orientacyjna cena |
|---|---|
| Cytologia konwencjonalna | ok. 60-100 zł |
| Cytologia płynna (LBC) | ok. 150-250 zł |
Wiele klinik oferuje też pakiety, np. cytologia LBC + test HPV, co daje szerszą ocenę ryzyka raka szyjki macicy, ale jest droższe. Przed rejestracją warto sprawdzić cennik wybranej placówki, aby znać koszt badania. Regularne wykonywanie cytologii to inwestycja w zdrowie i spokój o własny organizm.
